सन्दर्भ : विश्व फोक्सो दिवस
हामी हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २५ लाई विश्व फोक्सो दिवसका रुपमा मनाउँदै आएका छौँ । यो वर्ष ‘सबैलाई स्वच्छ हावा र स्वस्थ फोक्सो’ भन्ने नारासहित नेपालसहित विश्वभर उक्त दिवस मनाउन लागिएको छ । यस लेखमा फोक्सोले कसरी काम गर्छ र फोक्सोलाई कसरी स्वस्थ राख्ने भन्ने तरिकाहरुको बारेमा संक्षिप्तमा जानकारी दिने प्रयास गरिएको छ ।
सास फेर्ने प्रक्रिया
सास फेर्दा हामी नाक वा मुखबाट हावा लिन्छौँ । यो हावा नासिका मार्ग वा मुखबाट स्वासका नलीहरु हुँदै फोक्सोमा पुग्छ । फोक्सोका सानो एयर स्याकहरू, जसलाई एल्वियोली भनिन्छ, यहाँ अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको आदानप्रदान हुन्छ । रगतले एल्वियोलीबाट अक्सिजन ग्रहण गर्छ र कार्बन डाइअक्साइडलाई वायुमार्गबाट नाक वा मुखबाट निस्किन्छ ।
फोक्सो आफैंले सास तान्न सक्दैन । सास फेर्ने प्रक्रियामा प्रमुख भूमिका खेल्ने मांसपेशीहरूमा डायफ्राम र छातीका मांसपेशी (इन्टरकोस्टल मांसपेशीहरू) पर्छन् । डायफ्राम छातीको तल्लो भागमा एक गुम्बज आकारको मांसपेशी हो । यसले फोक्सोलाई फुल्न र खुम्चन मद्दत गर्छ ।
इन्टरकोस्टल मांसपेशीहरू करङका हड्डीको बीचमा अवस्थित हुन्छन् । यी मांसपेशीहरूले छातीको केजलाई फुल्न र खुम्चन मद्दत गर्छन् । यिनै मांसपेशीहरुको मद्दतले हामी स्वास फेर्छौं ।
फोक्सोका महत्वपूर्ण कार्य
हामीले श्वास लिँदाखेरि हावासँगै त्यसमा मिसिएका कण तथा हानिकारक ग्याँसहरु पनि फोक्सोभित्र प्रवेश गर्छ, जसले विभिन्न स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ । धुलोका अत्यन्त साना कणहरू तथा हानिकारक ग्याँसहरू फोक्सोमा मात्र नभई फोक्सोको माध्यमबाट रक्त सञ्चार प्रणालीमा प्रवेश गरी शरीरका अन्य भागमा समेत क्षति पुर्याउन सक्छ ।
वायु प्रदुषण, जलवायु परिवर्तन र जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनका कारण फोक्सोका बिरामी दिन प्रतिदिन बढ्दै गएका छन् । जसका कारण विशेष गरी दमको समस्या, फोक्सोको क्यान्सरको समस्या बढ्दो क्रममा रहेको छ ।
फोक्सोका महत्वपूर्ण रोग
दम (सीओपीडी/ आस्थ्मा) : यो एक दीर्घकालीन समस्या हो । यसका लक्षणहरू खोकी लाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, सीटी बज्ने र छातीको दुखाइ आदि हुन् ।
फोक्सोको क्यान्सर : फोक्सोको क्यान्सर एक गम्भीर रोग हो, जसमा फोक्सोमा असामान्य कोशिकाहरू अनियन्त्रित रूपमा बढ्छन् । धुम्रपान फोक्सोको क्यान्सरको प्रमुख कारण हो ।
निमोनिया : निमोनिया फोक्सोको संक्रमण हो । यो विभिन्न कारणले हुनसक्छ । जस्तै: ब्याक्टेरिया, भाइरस वा फंगस । निमोनियाका लक्षणहरूमा खोकी, ज्वरो, छाती दुखाइ र सास फेर्न गाह्रो हुने समावेश छ ।
क्षयरोग (टीबी) : यो एक संक्रामक रोग हो । यो माइकोब्याक्टेरियम ट्युबरक्लोसिस नामक ब्याक्टेरियाबाट हुन्छ । एसले मुख्यत: फोक्सो र शरीरका अन्य अंगमा संक्रमण गर्छ ।
फोक्सोलाई स्वस्थ राख्ने र रोग लाग्नबाट बचाउने केही सरल उपाय
प्रदूषणबाट फोक्सोलाई बचाउने केही उपाय
फोक्सोको स्वास्थ्यलाई कायम राख्न आहार र व्यायामले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । स्वस्थ आहारमा हरियो सागपात, फलफूल समावेश गर्नुपर्छ । साथै, नियमित व्यायामले फोक्सोको कार्यक्षमता सुधार गर्छ ।
विशेषगरी, गहिरो सास फेर्ने अभ्यास, दौडने, पौडी खेल्ने र योगजस्ता शारीरिक क्रियाकलापले फोक्सोको कार्यक्षमता बढाउँछ । फोक्सोको संक्रमणबाट जोगाउन संक्रमित व्यक्तिको वरपर नजाने, सामाजिक दूरी कायम राख्ने, हात धुने, माक्सको प्रयोग गर्ने, आफूलाई संक्रमण भए सावधानी अपनाउने आदि गर्नुपर्छ ।
प्रशस्त झोल कुरा पिउनु पनि स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण छ । पानीले फोक्सोको कार्यलाई सुधार गर्न मद्दत गर्छ । पर्याप्त पानीले फोक्सोको कफलाई पातलो बनाउँछ । जसले श्वासप्रश्वासलाई सहज बनाउँछ ।
फोक्सोको स्वास्थ्यलाई जोगाउन खोप पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । फ्लु र निमोनियाबाट बच्नका लागि खोपले केही हदसम्म फोक्सोलाई संक्रमणबाट जोगाउँछ ।
(डा. रवि महत ग्रान्डी अन्तर्राष्ट्रिय अस्पताल धापासीका श्वासप्रश्वास रोग विशेषज्ञ हुन् ।)
यो पनि पढ्नुहोस्
