काठमाडौं । आश्विन शुक्ल अष्टमी अर्थात् महाअष्टमीका दिन दुर्गा भवानीको विशेष पूजा आराधनासँगै पशुबलि दिने परम्परा वैदिक सनातन हिन्दू धर्मका विभिन्न तान्त्रिक तथा शाक्त परम्परामा प्रचलित छ ।
कतिपयका लागि यो पुस्तौँदेखि चलिआएको धार्मिक आस्था र परम्परा हो भने कतिपयले यसलाई पशुहिंसाका रूपमा व्याख्या गर्दै विरोध गर्दै आएका छन् । तर, पशुबलिको धार्मिक अर्थ र प्रयोजन बुझ्न यसको पछाडि रहेको शास्त्रीय मान्यता तथा परम्परागत विश्वासलाई समेत हेर्न आवश्यक हुन्छ ।
धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. रामचन्द्र गौतमका अनुसार पशुबलिलाई केवल देवीलाई प्रसन्न पार्न वा कुनै भौतिक लाभ प्राप्त गर्न गरिने कर्मका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । शास्त्रीय मान्यतामा यसलाई आसुरी प्रवृत्तिको नाश, देवीको शक्ति आराधना र बलि दिइने पशुको मुक्तिसँग समेत जोडिएको छ ।
पशुको मुक्तिका लागि बलि ?
हिन्दू धर्मशास्त्रका केही परम्परागत व्याख्याअनुसार देवमन्दिर तथा यज्ञयज्ञादिमा विधिपूर्वक दिइने बलिबाट पशुले मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छन् । विवेकशील र अविवेकशील दुवै प्राणीले मुक्तिको चाहना गर्ने भएकाले विधिपूर्वक बलि दिँदा पशुको कल्याण हुने मान्यता रहेको धर्मशास्त्रविद् गौतम बताउँछन् ।
यही मान्यताका आधारमा परम्परागत बलिप्रथाका समर्थकहरूले यसलाई केवल पशुको वधका रूपमा नभई धार्मिक विधि, संकल्प र मुक्तिको कामनासँग जोडिएको अनुष्ठानका रूपमा व्याख्या गर्छन् ।
तर, यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष छ– पशुबलिबाट मोक्ष प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरा धार्मिक तथा शास्त्रीय विश्वास हो । यसलाई सबै हिन्दू सम्प्रदायले समान रूपमा स्वीकार गरेका छन् वा यसको परिणाम प्रमाणित रूपमा स्थापित छ भन्ने अर्थमा बुझ्नु हुँदैन । हिन्दू धर्मभित्रै अहिंसा, प्रतीकात्मक बलि र आन्तरिक विकारको त्यागलाई महत्त्व दिने विभिन्न परम्परा पनि छन् ।
शास्त्रमा पूजाका तीन पद्धति
गौतमका अनुसार शास्त्रमा सात्त्विक, राजस र तामस गरी तीन प्रकारका पूजाको वर्णन गरिएको छ । जल, चन्दन, अक्षता तथा षोडशोपचारबाट गरिने पूजालाई सात्त्विक पूजा भनिन्छ । सात्त्विक पूजासँगै पशुबलि समावेश भएको पद्धतिलाई राजस पूजा भनिन्छ भने त्यसमा मदिरासमेत अर्पण गरिने पद्धतिलाई तामस पूजाका रूपमा व्याख्या गरिएको उनी बताउँछन् ।
यस वर्गीकरणले हिन्दू धर्ममा पूजा गर्ने एउटै मात्र पद्धति नरहेको देखाउँछ । उपासना गर्ने तरिका सम्प्रदाय, क्षेत्र, कुलपरम्परा र धार्मिक विधिअनुसार फरक हुन सक्छ । त्यसैले कुनै एउटा परम्परामा प्रचलित विधिलाई समग्र हिन्दू धर्मको अनिवार्य अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन ।
गौतमका अनुसार दुर्गा सप्तशतीको आठौँ अध्यायमा समेत बलिसम्बन्धी प्रसंग उल्लेख भएकाले पशुबलिलाई शास्त्रविपरीत भन्न मिल्दैन । उनका अनुसार राज्य सञ्चालकका लागि प्रभुशक्ति, मन्त्रशक्ति र उत्साहशक्ति प्राप्त गर्न पनि विधिपूर्वक बलि दिनुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ । यी शक्तिलाई देवी आराधनासँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ ।
बलि पशुको वध मात्र हो कि प्रतीकात्मक अर्थ पनि छ ?
धार्मिक परम्परामा बलिको अर्थलाई लिएर पनि फरक व्याख्या पाइन्छ । परम्परागत पशुबलिमा पशु अर्पण गरिन्छ । अर्कोतर्फ, पशुबलि नदिने परिवार तथा समुदायले काँक्रो, घिरौंला, कुभिण्डो, मूला र नरिवललगायतका वस्तु अर्पण गरेर प्रतीकात्मक बलि दिने गरेका छन् ।
यसले देवी आराधनाको मूल उद्देश्य पूरा गर्न पशुवध नै एक मात्र विकल्प हो भन्ने बुझाइ सबै परम्परामा नरहेको देखाउँछ । कतिपय धार्मिक व्याख्यामा बलिलाई मानिसभित्र रहेका काम, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार तथा आसुरी प्रवृत्तिको त्यागसँग पनि जोडिन्छ । यस्तो व्याख्यामा देवीको आराधना भनेको बाह्य शत्रुको नाशसँगै आफूभित्रका नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने साधना पनि हो ।
तर, प्रतीकात्मक बलि र वास्तविक पशुबलि एउटै विधि होइनन् । कुन विधि स्वीकार्य हुन्छ भन्ने कुरा सम्बन्धित धार्मिक परम्परा र त्यसका अनुयायीको मान्यतामा निर्भर गर्छ ।
महाअष्टमीमा नै किन दिइन्छ पशुबलि ?
महाअष्टमीलाई दुर्गा भवानीको शक्ति आराधनाको विशेष दिन मानिन्छ । यस दिन महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको पूजा गरिन्छ । विभिन्न शक्तिपीठ, दसैँघर तथा कोतमा धार्मिक विधिअनुसार बलि दिने परम्परा छ । राति कालरात्रि पूजा गर्ने चलन छ ।
धार्मिक विश्वासअनुसार देवीलाई शक्ति स्वरूपमा आराधना गर्नु, आसुरी प्रवृत्तिको नाशको संकल्प गर्नु र राज्य तथा समाजको कल्याणको कामना गर्नु यस पर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् ।
परम्परागत रूपमा हातहतियार, कलपूर्जा र यातायातका साधनलाई देवीका शस्त्रास्त्रका प्रतीक मानेर पूजा गरिन्छ । यसरी महाअष्टमीको अनुष्ठान पशुबलिमा मात्र सीमित नभई शक्ति, सुरक्षा, विजय र कल्याणको कामनासँग पनि सम्बन्धित छ ।
काठमाडौं उपत्यकाका गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, भद्रकाली, नक्साल भगवती, शोभा भगवती, संकटा, दक्षिणकालीलगायतका शक्तिपीठ तथा उपत्यकाबाहिरका मनकामना, छिन्नमस्ता भगवती, राजदेवी, उग्रतारा र पाथीभरालगायतका धार्मिक स्थलमा महाअष्टमीका अवसरमा विशेष पूजा आराधना गरिन्छ । हनुमानढोकाको दसैँघरमा राज्यका तर्फबाट ५४ बोका र ५४ राँगाको बलिसहित कालरात्रि पूजा गर्ने परम्परा छ ।
धार्मिक सन्दर्भ
पशुबलिको विषयमा सामाजिक सञ्जालमा समर्थन र विरोधका विभिन्न तर्क सार्वजनिक हुने गरेका छन् । पशुहिंसालाई अस्वीकार गर्नेहरूले जीवप्रतिको करुणा र अहिंसालाई प्राथमिकता दिन्छन् । बलिप्रथाका समर्थकहरूले भने यसलाई धार्मिक विधि, शास्त्रीय मान्यता र पुस्तौँदेखिको परम्परासँग जोडेर हेर्छन् ।
यी दुवै पक्षको बहसमा धार्मिक मान्यता र नैतिक प्रश्नलाई छुट्याएर बुझ्न आवश्यक छ । कुनै परम्परालाई बुझ्न त्यसको ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भ जान्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैगरी, परम्परागत धार्मिक औचित्यको दाबीलाई प्रश्न गर्न नपाइने विषयका रूपमा लिनु पनि उचित हुँदैन ।
पशुबलिबाट पशुले मोक्ष पाउँछन् भन्ने मान्यता धार्मिक विश्वासमा आधारित छ । त्यसैले यसको व्याख्या गर्दा यसलाई शास्त्रीय परम्पराको मान्यता भनेर प्रस्तुत गर्नु र त्यसलाई निर्विवाद तथ्यका रूपमा दाबी गर्नुबीचको भिन्नता स्पष्ट हुनुपर्छ । धार्मिक परम्पराभित्रै वैकल्पिक पूजा पद्धति र अहिंसामूलक अभ्यासको अस्तित्वलाई पनि उत्तिकै बुझ्नुपर्छ ।
महाअष्टमीको सन्दर्भमा पशुबलिको बहसले एउटा ठूलो प्रश्न उठाउँछ– देवीको शक्ति आराधनाको मूल उद्देश्य के हो ? देवी सृष्टि हुन्, उनले आफ्नै सन्तानको बलिबाट कस्तो शक्ति प्राप्त गर्छिन् ? किनकि, शास्त्रअनुसार पशु पनि देवीकै सन्तान हुन् ।
पशुबलिको सार आसुरी प्रवृत्तिको नाश, कल्याणको कामना र मुक्ति हो भने ती धार्मिक आदर्शलाई व्यवहारमा कसरी आत्मसात् गर्ने भन्ने विषयमा पनि संवाद आवश्यक छ ।
अन्ततः पशुबलि किन दिइन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल ‘परम्परा हो’ वा ‘पशुहत्या हो’ भन्ने दुई वाक्यमा सीमित हुँदैन । यसको पछाडि शाक्त उपासना, शास्त्रीय व्याख्या, मोक्षसम्बन्धी विश्वास, शक्ति आराधना र सांस्कृतिक निरन्तरताका विभिन्न पक्ष छन् । ती पक्ष बुझेर गरिने बहसले धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै आलोचनात्मक विवेक र सहअस्तित्वलाई पनि स्थान दिन सक्छ ।
