काठमाडौं । दक्षिण कोरियाका सांस्कृतिक उत्पादनहरू कोरियन फ्राइड चिकेनदेखि ‘प्यारासाइट’ चलचित्र र के–पप ‘डेमन हन्टर्स’ सम्म विश्वभर परिचित छन् । करिब ५ करोड १० लाख जनसंख्या भएको यो पूर्वी एसियाली मुलुक पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वकै प्रभावशाली सांस्कृतिक शक्तिमध्ये एक बनेको छ ।
सन् २०२३ मा लन्डनस्थित भिक्टोरिया एन्ड अल्बर्ट संग्रहालयले समेत कोरियाली सांस्कृतिक लहर अर्थात् ‘हल्यू’लाई समर्पित विशेष प्रदर्शनी आयोजना गरेको थियो । अहिले दक्षिण कोरियाले संस्कृतिमात्र होइन, लगानी र सेयर बजारका क्षेत्रमा पनि विश्वको ध्यान तानिरहेको छ ।
दक्षिण कोरियाको प्रमुख सेयर बजार ‘कोस्पी’ यस वर्ष विश्वकै उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने बजारमध्ये एक बनेको छ । मर्निङस्टारका अनुसार सन् २०२६ मा कोस्पी ९६.७ प्रतिशतले बढेको छ भने पछिल्लो पाँच वर्षमा यसको वृद्धि १०२ प्रतिशत पुगेको छ ।
यो वृद्धिसँगै विश्व सेयर बजारको प्रमुख सूचक ‘एमएससीआई अल कन्ट्री वर्ल्ड इन्डेक्स’ मा दक्षिण कोरियाको हिस्सा १ प्रतिशतबाट बढेर २.४७ प्रतिशत पुगेको छ । बेलायतको हिस्सा करिब ३ प्रतिशत छ । यसले विश्व बजारमा कोरियाको प्रभाव अब बेलायतको नजिक पुगेको देखाउँछ ।
मर्निङस्टार वेल्थका माइक कुपका अनुसार दक्षिण कोरिया पश्चिमी शैलीको लोकतन्त्र र विकसित अर्थतन्त्र भएको देश हो, जसको आकार ठूला युरोपेली मुलुकसँग तुलना गर्न सकिन्छ ।
‘प्राविधिक रूपमा उत्तर कोरियासँग युद्ध अवस्था कायम रहे पनि दक्षिण कोरियासँग बलियो रक्षा क्षमता छ । साथै सन् १९७० को दशकदेखि ठूला व्यापारिक समूहमार्फत आर्थिक विकास गरेको अनुभव पनि छ,’ उनी भन्छन् ।
गाडी तथा जहाज निर्माण एवं प्रविधि र औद्योगिक नीतिमा दक्षिण कोरियाले विश्वस्तरीय क्षमता बनाएको छ । कोरियाली सरकारले पारिवारिक स्वामित्वका ठूला व्यापारिक समूहसँग सहकार्य गर्दै आर्थिक विस्तारको आधार तयार गरेको हो ।
तर, सेयर बजार वृद्धिको मुख्य कारण भने चिप उद्योग हो । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधिका लागि आवश्यक अत्याधुनिक चिपको माग बढेसँगै सामसङ र एसके हाइनिक्स कम्पनीले ठूलो लाभ उठाएका छन् ।
यी दुई कम्पनीले मात्र कोस्पी बजारको आधाभन्दा बढी हिस्सा ओगटेका छन् । यो वर्ष सामसङको सेयर मूल्य १३७.७ प्रतिशतले बढेको छ भने एसके हाइनिक्सको सेयर २४४.६ प्रतिशतले उकालो लागेको छ ।
माइक कुपका अनुसार एआईका लागि आवश्यक उच्च क्षमताका चिप उत्पादन बढाउन समय लागिरहेको छ । आपूर्ति सीमित भए पनि माग अत्यन्त उच्च भएकाले कोरियाली चिप उद्योगले ठूलो फाइदा पाइरहेको छ ।
सर्वसाधारणको लगानीले दिएको थप गति
कोरियाली सेयर बजारको अर्को विशेषता भनेको सामान्य नागरिकको ठूलो सहभागिता हो । यस वर्ष व्यक्तिगत लगानीकर्ताले कोस्पीमा सूचीकृत कम्पनीका सेयरमा खुद ४८.२ अर्ब पाउन्ड बराबरको लगानी गरेका छन् । गत वर्ष सोही अवधिमा यो रकम केवल ५.५ अर्ब पाउन्ड थियो ।
कोरिया वित्तीय लगानी संघका अनुसार सक्रिय सेयर कारोबार खाताको संख्या एक वर्षमा मासिक औसत १२ लाख ५० हजारले बढ्दै १० करोड ६० लाख पुगेको छ । धेरै नागरिकलाई लगानीतर्फ आकर्षित गर्न चाहिरहेको नेपालका लागि कोरियाको यो अनुभव उपयोगी हुन सक्छ ।
सन् १९८० र १९९० को दशकमा सरकारी संस्थानहरूको निजीकरण हुँदा बेलायतमा सेयर लगानीप्रति ठूलो उत्साह देखिएको थियो । तर, समयसँगै व्यक्तिगत लगानीकर्ताको सहभागिता घट्दै गयो ।
बेलायतको राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयका अनुसार सन् २०२४ को अन्त्यसम्ममा बेलायतका सूचीकृत कम्पनीहरूको केवल ११.६ प्रतिशत सेयर व्यक्तिगत लगानीकर्ताको स्वामित्वमा थियो । सन् १९८९ मा यो अनुपात २०.६ प्रतिशत पुगेको थियो ।
नेपालमा भने व्यक्तिगत लगानीकर्ताको संख्या ५० लाखभन्दा बढी छ । तर, लगानी संस्कृतिलाई अझ व्यवस्थित र दीर्घकालीन बनाउन दक्षिण कोरियाको अनुभव उपयोगी हुन सक्छ ।
सरकारी नीति र सुधारको प्रभाव
दक्षिण कोरियाको सेयर बजार वृद्धि केवल बजारको स्वाभाविक परिणाममात्र होइन, सरकारी नीतिको प्रभाव पनि हो । दक्षिण कोरियाका राष्ट्रपति ली जे म्युङले लगानीकर्ताको संख्या बढाउने, कोरियन मुद्रा ‘वन’ बलियो बनाउने र कोस्पीलाई ५,००० अंकसम्म पुर्याउने लक्ष्य सार्वजनिक गरेका थिए । अहिले कोस्पी ८,४७६ अंक नाघिसकेको छ ।
सरकारले सेयरधनीमैत्री सुधार, कम्पनी सञ्चालनमा पारदर्शिता र घरेलु लगानीलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति अघि सारेको छ । विदेशी सेयर बेचेर सन् २०२६ भित्र कोरियाली सम्पत्तिमा लगानी गर्ने लगानीकर्तालाई ५ करोड वनसम्मको पुँजीगत लाभमा लाग्ने २० प्रतिशत कर छुट दिने घोषणा गरिएको थियो ।
यसको विपरीत बेलायतमा घरेलु सेयर खरिद गर्दा अझै ०.५ प्रतिशत स्ट्याम्प ड्युटी लाग्छ । त्यहाँको लगानी प्रणालीलाई अझ सरल बनाउनुपर्ने आवाज उठिरहेको छ । लगानी विज्ञ टम सेल्बीका अनुसार लगानीलाई सहज बनाउनुपर्ने अवस्थामा थप जटिलता सिर्जना गर्नु उपयुक्त हुँदैन ।
‘लगानीको कथा’ले बढाएको विश्वास
विशेषज्ञहरूका अनुसार सर्वसाधारणलाई सेयर बजारमा सहभागी गराउन सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा राम्रो लगानीको कथा हो । फिडेलिटी इन्टरनेसनलकी मरियाना हन्ट भन्छिन्, ‘जब कुनै बजारसँग बलियो विकासको कथा जोडिन्छ, मानिसलाई आफ्नै देशमा लगानी गर्न प्रेरित गर्न सजिलो हुन्छ ।’
कोरियाको प्रविधि क्षेत्र, विशेष गरी एआई र अर्धचालक उद्योगले सर्वसाधारण लगानीकर्तालाई बुझ्न सकिने स्पष्ट अवसर दिएको छ । बजारको राम्रो प्रदर्शनले त्यस उत्साहलाई अझ बलियो बनाएको छ ।
दक्षिण कोरियाले ‘मूल्य वृद्धि कार्यक्रम’मार्फत कम मूल्यांकन भएका कम्पनीहरूको मूल्य सुधार गर्ने प्रयास गरेको छ । यसअन्तर्गत कम्पनीहरूलाई पुँजीको राम्रो उपयोग, पारदर्शिता वृद्धि, लाभांश बढाउने र आफ्नै सेयर फिर्ता खरिद गर्ने कामलाई प्रोत्साहन गरिएको छ ।
साथै, साना सेयरधनीको अधिकार बलियो बनाउने, कम्पनी सञ्चालकको जिम्मेवारी स्पष्ट गर्ने र पारिवारिक नियन्त्रणमा रहेका ठूला व्यापारिक समूहको प्रभाव घटाउने प्रयास गरिएको छ । कम्पनीको स्वामित्व संरचना, सेयर सूचीकरण प्रणाली र प्रतिवेदन प्रणाली सुधारले विदेशी लगानीकर्ताको विश्वास बढाएको छ ।
तर, कोरियाली बजारको सफलताको आधार केवल सुधार होइन । एआई, तथ्यांक केन्द्र र उच्च क्षमताका स्मृति चिपको विश्वव्यापी मागले सामसङ र एसके हाइनिक्सजस्ता कम्पनीलाई अभूतपूर्व बढावा दिएको छ ।
सेयरधनीमैत्री नीति, राम्रो कम्पनी सञ्चालन प्रणाली र प्रविधि क्षेत्रमा बलियो उपस्थितिले दक्षिण कोरियाली सेयर बजारलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ । बेलायतका लागि कोरियाको अनुभव सुधारको उदाहरण बन्न सक्छ भने नेपालजस्तो उदीयमान बजारका लागि यो अझ प्रेरणादायी पाठ बन्न सक्छ ।
